«شاید برای خیلیها سوال باشد که آیا عروسکهایی مثل اسپایدرمن و سوپرمن ممنوع است؟ ما برای تعیین این موضوع جوانب را بررسی میکنیم. اینها عروسک فیلمهای آمریکایی هستند اما شخصیتهایی هستند که به مظلومان کمک میکنند و نمود مثبتی دارند. حتی این فیلمها در ایران پخش شده است. بنابراین ممنوعیتی ندارد. اما مثلا عروسکهای خانواده سمپسونها متعلق به کارتونی است که پخش بعضی قسمتهای آن حتی در اروپا و آمریکا نیز ممنوع شده است.
روزنامه شرق نوشت : 26 دی بود که پلیس اماکن خبر از جمعآوری باربیها داد و مغازهداران را موظف به جمعآوری این عروسکها از مغازههایشان کرد. محمدباقر آدوسی، معاون فرهنگی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، در گفتوگو با «مهر» دلایل ممنوعیت فروش عروسک باربی را اثرات تخریبی و بدآموزی این عروسکها عنوان کرده بود.
او به صورت مشخص دلیلی برای چنین برخوردی با باربی آمریکایی اعلام نکرد اما میتوان حدس زد که احتمالا نحوه پوشش این دختر آمریکایی و داستانهای پشت سر او، مهمترین دلیل برای برخورد ارشادی مسوولان ایرانی با این دختر بچه که به تازگی مادر هم شده، بوده است. اما به تازگی مشخص شده که باربی تنها نیست و خانواده سمپسونها و تمامی عروسکهای با اندام بزرگسال نیز مشمول ممنوعیت فروش هستند. تعدادی عروسک نوزاد، عروسکها و اسباببازیهای دارای موزیکهای پاپ و حتی سرویس آشپزخانههای دارای گیلاس نوشیدنی هم از جمله اسباببازیهای «فروش ممنوع» هستند.
البته این اسباببازیها این روزها به سادگی در مغازهها و پشت ویترین آنها پیدا میشود اما این به معنای تایید مسوولان بر تمام این اسباببازیها نیست چرا که به گفته دبیر شورای نظارت و سیاستگذاری اسباببازی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان این اسباببازیها به دلیل مغایرت فرهنگی غیرقابل فروش هستند. به گفته رییس پلیس اماکن، کانون پرورشی فکری کودکان و نوجوانان مسوول تعیین مصادیق عروسکها و اسباببازیهای غیرقابل فروش در جمهوری اسلامی ایران است. محمدحسین فرجو در گفتوگو با «شرق» درباره موارد ممنوعیت ورود اسباببازی میگوید: «از آنجایی که تنوع اسباببازی بسیار است، مصادیق اقلامی که وارداتش ممنوع است، برای واردکنندگان مشخص شده و در دفترچه راهنمای واردات اسباببازی طرح شده است.» او عروسک باربی را تنها یکی از موارد ممنوعیت ورود عروسک به کشور میداند و میافزاید: «واردات تمام عروسکهایی که اندام بزرگسال داشته باشند به کشور ممنوع است زیرا این عروسکها ترویجکننده فرهنگ غربی بوده و با فرهنگ ما مغایرت دارند.
«باربی» به دلیل نوع پوشش و آرایش آن، مروج فرهنگ برهنگی و سایر عروسکهایی که این خصوصیت را دارند مانند «سندی» نیز مشمول همین قاعده هستند. این عروسکها مطابق فرهنگ سازندگانشان طراحی شدهاند و برای آن فرهنگ مشکلی ایجاد نمیکنند زیرا در آنجا این شکل پوشش پذیرفته شده و خانوادهها مشکلی ندارند که این عروسکها را در اختیار فرزندانشان قرار دهند اما وقتی این عروسکها وارد ژاپن، ایران و عربستان میشود با فرهنگ این کشورها تناقض پیدا میکند و مسالهساز میشود.»
شورای نظارت بر اسباببازی، واردات اسباببازی قاچاق به کشور را بیش از 25درصد کل واردات این محصولات تخمین میزند که بیشتر بخش بزرگی از آن شامل اسباببازیهای ممنوع است. به گفته فرجو، قبل از اینکه در سال 81 ورود اسباببازی به کشور قانونی شود، عروسکهای باربی در دولت قبلی نیز مشکلدار بودند و از سوی ریاستجمهوری وقت بخشنامهای به گمرکات ابلاغ شده بود که طبق آن در اقلامی مثل کولهپشتی، لوازمالتحریر و بشقاب و هر چیزی که برای بچهها وارد میکردند نباید از تصاویر باربی استفاده میشد. اکنون نیز در بازار هر نوع عروسکی که به نظر شورای نظارت، فرهنگ غرب و موضوع برهنگی را ترویج کند ممنوع است. البته ممنوعیت اسباببازی فقط به عروسکهای بزرگسال اختصاص ندارد. بعضی از عروسکهای نوزاد هم ممنوع هستند. دبیر شورای نظارت بر اسباببازی میگوید: «عروسکهای نوزادی که در آنها تاکید بر جنسیت و دختر یا پسر بودن وجود دارد و اندام جنسی دارند از موارد ممنوع هستند.»
استفاده از تصاویر غیراخلاقی در اسباببازیها نیز که مغایر فرهنگ جامعه ما باشد، ممنوع است. اسباببازیهایی که موزیکهای تند غربی دارند یا خوانندهای روی موزیک میخواند از موارد دیگری است که به گفته این مسوول، ورودشان به کشور ممنوع است. البته این ممنوعیت شامل موزیکهای کودکانه و ملایم نمیشود. دبیر شورای نظارت بر اسباببازی همچنین از ممنوعیت ورود اسباببازیهایی که موجب ترس و شوک میشوند و از نظر ایمنی برای کودک خطرآفرین هستند خبر میدهد و میافزاید: «بعضی اسباببازیها موجب دردسر میشوند. مثلا اسباببازیهای به اصطلاح «فانی» که برای خنده و شوخی استفاده میشود اما خطرآفرین است. ممکن است این خطر به شکل وارد شدن جریان الکتریسیته ناگهانی به بدن و شوک حاصل از آن باشد یا انواع دیگر ایجاد وحشت برای خنده اطرافیان که با دین و فرهنگ ما مغایر است. علاوه بر این سازمان استاندارد نیز با این موارد مخالف است.
حتی در کشور آمریکا نیز چنین اسباببازیهایی از بازار جمعآوری میشوند. مثلا موردی که در خبرها آمده بود درباره دایناسوری بود که ناگهان سرش از تنش جدا میشد و میپرید. تعدادی کودک در آمریکا بر اثر استفاده از این اسباببازی روانه بیمارستان شدند و دستور داده شد تمام آن عروسکها جمعآوری شود. حتی در مواردی ان.جی.اوها به اسباببازیهای ناسالم واکنش نشان میدهند. در یک حرکت نمادین یکی از کارخانههای اسلحه اسباببازی در این کشور، تمام اسلحهها را سوزاند و برق یک روستا را با آن تامین کرد. این نشان میدهد حساسیت فرهنگی در این کشورها نیز وجود دارد به طوری که در آمریکا گروههای ضدباربی وجود دارند و در مورد خطر الگوسازی این عروسک برای دختران جوان به خانوادهها هشدار میدهند.
شاید مردم فکر کنند در جامعه آنها باربی پذیرفته شده و مشکلی به وجود نمیآورد اما همین معرفی شدن باربی به عنوان نماد زن آمریکایی باعث شده دختران زیادی دچار مشکلاتی مثل ترک تحصیل به خاطر تمسخر بدنشان توسط همکلاسیها، سوءتغذیه و حتی خودکشی شوند. به دلیل همین آمارهاست که انجمن پزشکان آمریکا و گروههایی دیگر در این کشور ضدباربی هستند.» واردات اسباببازی به ایران از 21 گمرک تخصصی چیزی حدود 45 میلیون دلار در سال 90 را نشان میدهد. این عدد در سال 81 به عنوان اولین سال شروع نظارت بر ورود اسباببازی به کشور، رقمی معادل 57هزار دلار بوده است.
فرجو درباره سازوکار اعمال ممنوعیتها بر واردات اسباببازی میگوید: «شورای نظارت بر اسباببازی کمیسیونی در رابطه با صدور مجوز دارد که در اینباره تصمیمگیری میکند. به این ترتیب که واردکنندگان اطلاعات اقلام خود را به شورای نظارت ارسال میکنند و در صورت تایید، مجوز ترخیص دریافت میکنند. کمیسیونی در دبیرخانه وجود دارد که در ارتباط با اسباببازیهایی که احتمال مغایرت فرهنگی دارند، با برگزاری کلاسهای آموزشی موارد را به همکاران استانی نیز انتقال میدهد تا بر اساس معیارها عمل کنند. مثلا تفنگ ساچمهای که تیر را با شدت شلیک میکند ممنوع است و تمام همکاران استانی نیز از این مورد اطلاع دارند. اما اگر موارد جدیدی پیدا شود، مثل نمونهای که همراه بازی یک ست آشپزخانه هست که گیلاس مشروب دارد یا مواردی که ممکن است پیشبینی نشده باشد، واحد صدور مجوز از دبیرخانه استعلام میکند و در اینجا بررسی و اظهار نظر میشود.»
فرجو درباره نحوه تشخیص مغایرت فرهنگی در اسباببازیها اینگونه توضیح میدهد: «شاید برای خیلیها سوال باشد که آیا عروسکهایی مثل اسپایدرمن و سوپرمن ممنوع است؟ ما برای تعیین این موضوع جوانب را بررسی میکنیم. اینها عروسک فیلمهای آمریکایی هستند اما شخصیتهایی هستند که به مظلومان کمک میکنند و نمود مثبتی دارند. حتی این فیلمها در ایران پخش شده است. بنابراین ممنوعیتی ندارد. اما مثلا عروسکهای خانواده سمپسونها متعلق به کارتونی است که پخش بعضی قسمتهای آن حتی در اروپا و آمریکا نیز ممنوع شده است. ما با وارد کردن این اسباببازیها نمیخواهیم مروج این کارتون باشیم بنابراین با این عروسکها موافق نیستیم. چند سال پیش نمونههایی از این عروسکها وارد شد اما شورای نظارت بر اسباببازی نظر منفی داد و با آن مخالفت کرد.»
به نظر میرسد باربی این روزها تنها اسباببازی ممنوع نیست، بلکه معروفترین نماینده اسباببازیهای ممنوع شده است؛ اسباببازیهایی که نظارت شورا و قواعد واردات آن را دور زدهاند و به اسباببازی فروشیها راه پیدا کردهاند.